Istor diechu an trevadenni\u00f1 Kanaki gant ar c’hallaoued. Penaos gouennlazha\u00f1 dre erlec’hia\u00f1 ar bobla\u00f1s henvroat.<\/p>\n
Daoust d’ar pezh a vez embannet gant ar gouarnamant gall goude referendum miz Du 2018 eo diskleriet sklaer ez eus eus Kanaked , eus o Broad, eus o youl da veza\u00f1 emren …e Miz Mae 2015 e voe embannet dirak poellgorr ditrevadenni\u00f1 an ONU gant Roch
\nWanytan, prezidant ar ganaked er C’ho\u00f1gres ar C’haledonia Nevez : \u00ab\u00a0Ent-demokratelez e c’heller gwelout irrikou ur stad , Bro C’hall, o klask mirout he renko\u00f9 en ur ober neuzvat dirak ar c’humuniezh etrevroadel \u00ab\u00a0<\/p>\n
Istor hir un trevadenni\u00f1 dre bobla\u00f1<\/strong><\/p>\n D’an 24 a viz Gwengolo 1853 e tisklerias Auguste Febvrier Despointes, isamiral ha penn gomandant morlu Bro C’hall e Meurvor Habask, en anv Napoleon III , dont da berc’henn Adalek ar penn kenta\u00f1 e voe dibabet un trevadenni\u00f1 dre bobladur da lavarout kemma\u00f1 ar bobla\u00f1s orin ( ar re zu ) gant tud deuet eus Bro C’hall ( ar re wenn) . Ar C’haledonia Nevez , hervez diskleriadurio\u00f9 pe prezegenno\u00f9 ofisiel, a oa gouestlet da veza\u00f1 un doare Digoret e voe ar galeo\u00f9 e 1864 gant ar menoz digas tud gwenn en enezenn. Ken pell ma An \u00ab\u00a0Aferio\u00f9 kenvroadelezhet\u00a0\u00bb a veze meret gant an archedi.<\/strong><\/p>\n Ar gouennlazha\u00f1 a zo efedus! Pa oa da neubeuta\u00f1 100 000 kanak e 1800 ne chome oute nemet 35 000 bennaket e 1900..( hervez an Unesco) . Etre 1880 ha 1920 e tremener eus 40 000 kanak da 27 000 oute ( hervez enklaskerien all) . Dav e vo gortoz ar bloavezhio\u00f9 1930 evit ma vefe eilpennet un tamm bihan an trao\u00f9. En niveridigezh c’hall e voe kontet 28 800 melanesian e 1936…<\/p>\n Daoust da niver ar galeourien hag an enbroidi nevez emgavet e chom niver ar re wenn dindan hini ar ganaked. E 1901 e oa 14 200 gall evit 27 100 kanak . Gant gounit ar nikel \u00ab\u00a0Planta\u00f1 gwenn\u00a0\u00bb<\/strong><\/p>\n Ne chomo ket pobl Ganak gouza\u00f1vat , hep ober mann ebet, a-dal d’ar gwaskerezh, d’ar mac’homerezh, pe feulster an trevadennerien. Stourmet e vo gante e meur a zoare: Nac’h mont da vicherour er meingleuzio\u00f9 nikel, nac’h beza\u00f1 kristenaat, en ur virout o yezho\u00f9 …O sevel emsavadego\u00f9 ama\u00f1 hag ahont. Etre 1853 hag emsavadeg bras 1878 e vo kontet 25 emsavadeg armet a-enep d’an trevadennerien. Kudenn an douar , e berc’henniezh, a zo pennabeg eus pep emsavadeg ; Ne chom gante nemet 10% eus Ar stourm dizingal ouzh un arme gant fuzuilho\u00f9, kanolio\u00f9, soudarded harnez mat a redias ar veuriado\u00f9 d ‘en em unani\u00f1: Evel en trevadenno\u00f9 all e voe boulc’het gant un argerzh a emskiant broadel. E 1878 an emsavadeg a badas 10 miz gant 200 soudard gall lac’het ha 1200 kanak jahinet. Ar moustrerezh a voe taer , garv ha didrugar: Keriadenno\u00f9 hag eosto\u00f9 entanet, fuzuilhadego\u00f9 prizonidi, hangasadego\u00f9 … Ata\u00ef , pennstourner en emsavadeg a voe dibennet , hag e benn kaset da Bariz e mirdi an dudouriezh e 1879. ( rentet eo bet d’ar Ganaked e 2014 ). Un adc’hopr a vije paet da bep soudard gant ma vefe degaset ganta\u00f1 an div skouarn eus pep emsaver lazhet … Met dre ma vije kaset gante skouarno\u00f9 merc’hed ha bugale e voe divizet da c’houde adc’hopra\u00f1 en ur zegas penn troc’het ar c’hanak !!<\/p>\n Gant ar moustrerezh e vo ivez hag adarre dilemmet douaro\u00f9 digant ar ganakiz. An ofiser gall Henri Laurent Rivi\u00e8re ( ur straed d’e anv en Oriant!!!) a voe e penn ar moustrerezh. Skriva\u00f1 a reas: \u00a0\u00bb ar gouarnour a faot dezha\u00f1 e vefe divroet ar ganakiz a vefe graet trugarez da leuskel o buhez dezho betek enezenn ar Pin pe inizi ar Belep en hanter\u0002noz. Diouzh an tu kement-ma\u00f1 a diouenne an henvroidi ha war an dro e vije gounezet douaro\u00f9 bras ha strujus.\u00a0\u00bb En holl eo ouzhpenn 1500 kanak hag a voe hangaset , lod betek inizi Tahiti.<\/p>\n E 1917 e voe un emsavadeg meur all, Noel ha Bouarate da bennstourmerien. Ouzhpenn Emzalc’h Bro C’hall, hini e renerien kenkoulz hag hini ar bolitikourien gall ne gemm e mod ebet. Derc’hel da enbroa\u00f1 tud gwenn. An emzalc’h -ma\u00f1 a zo bepred , d ‘an deiz hirie, ar memes hini.<\/p>\n E 1963, gounezet o dizalc’hiezh vroadel gant broio\u00f9 ar Magreb e faote da Vro c’hall kas E 1972 e voe tro Pierre Messmer kenta\u00f1 ministr Bro c’hall da veza\u00f1 sklaer ha sklaeroc’h E 1956, 51,1% eus pobla\u00f1s Ar C’haledonia Nevez a oa Kanak , e 1969 ne oant ken nemet 46% hag e 1983, 42,4% . Etre 2000 ha 2004 e vo enbroet e Kaledonia Nevez 14000 gall! Gant an niveridigezh e 2014 e vez priziet mat an trevadenn dre bobla\u00f1 : Ar ganaked a zo deuet da veza\u00f1 bihanniverel en o bro : 39% eus ar bobla\u00f1s . Met dizingal kaer an trao\u00f9: An inizi Loyaute 94% eus ar bobla\u00f1s a zo kanak , e rannvro an Norzh 70% a zo kanak padal tro tro da Noumea n’int ken nemet 26% .<\/p>\n Nikel ha Mor<\/strong><\/p>\n Mennerezh Bro C’hall da chom e Kaledonia Nevez a zo dalc’het gant interesto\u00f9 ekonomikel met ivez gant c’hoario\u00f9 geostrategek.<\/p>\n An nikel : 20% eus mirado\u00f9 ar bed a vefe war an enezenn ha 7,5 milion a donnenn a Ar pezh a zo eo ivez an tachad Azia- Meurvor Habask un dachenn a enebiezh kenetre Sina hag ar Stado\u00f9 Unanet. Setu perak e vez broudet ha harpet Bro c’hall gant stado\u00f9 ar \u00ab\u00a0Top 84\u00a0\u00bb<\/strong><\/p>\n Daoust d’an diaesamanto\u00f9-ma\u00f1, gant plegenno\u00f9 dila\u00f1sus, e voe adkroget gant ar stourm kre\u00f1v evit an dizalc’hiezh er bloavezhio\u00f9 1970. Adal 1969 e voe savet ur strollad yaouankiz anvet Ar Mouchouero\u00f9 Ruz o stourm evit an dizalc’hiezh; hag e 1971 e voe krouet Strollad 1878 oc’h ober dave d’an emsavadeg meur ar c’hantved diwezha\u00f1 . An daou strollad-ma\u00f1 en em deuz evit kroui\u00f1 en un doare fraezh ha sklaer kenta\u00f1 strollad dizalc’hour , ar PALIKA ( Parti Liberation Kanak). E 1974 e voe krouet an UPM ( Union Progressiste Multiraciale) o stourm ivez evit an dizalc’hiezh hag e voe kemmet hec’h anv E 1984, an holl strollado\u00f9-ma\u00f1 en em deuz er memes aozadur an FLNKS, ar sindikad dizalc’hour USTKE ( union syndicale des Travailleurs Kanak et des Exploites) krouet e 1981 a yeas davet an FLNKS kerkent ha krouet. Pouezus kaer eo ober meneg eus ar bloavezhio\u00f9-se , liesseurtegezh ar strollado\u00f9 o vont gant an dizalc’hiezh , o haeri\u00f1 o hevelpred, o vont gant hent an dizalc’hiez Kanak. Diouzh un tu ar re wenn barrek da bevezi\u00f1 muioc’h ha muioc’h bepred , tiez, skolio\u00f9, kirri-tan, … Diouzh an tu all ar re zu , dilabour, hep dour-red, tredan ebet, re nebeut a zouar, skol ebet.. Da skouer sifro\u00f9 ofisiel e 1983 gant ar CNASEA ( Caisse Nazionale d’Am\u00e9nagement des Structures des Exploitations Agricoles) : 165 000 hekt a zouar evit 30000 kanak; 350 000 hekt evit 2035 trevadenner gall…<\/p>\n Er memes mare e weler degouezhout war an enezenn enbroidi nevez o tont eus Bro c’hall, hag ar moustrerezh a-enep stourmerien er strollado\u00f9 peoc’hus o tont da veza\u00f1 taer ha taeroc’h c’hoazh, met ivez en inizi tro-dro poblo\u00f9 o gounit en-dro o frankiz : Samoa ar C’hornog e 1962, Noru e 1968, Tonga ha Fidji e 1970, Papouazi e 1975, Tuvalu hag Inizi Salomon e 1978, Kiribati e 1979 , ar Vanuatu 1980…<\/p>\n E-barzh e so\u00f1j enebi\u00f1 ouzh ar strollado\u00f9 dizalc’hour, ouzh ar menozio\u00f9 a vroadelouriezh E 1976 e voe raktres Stirn sa\u00f1set rei\u00f1 muioc’h a emrenerezh d’an enezenn. E 1979, e vo War an enezenn, e vo divizet gant an drevadennourien c’hoari ur strategiezh tennderus: Ar boykot oberiant a raio berzh: Serret e vo degado\u00f9 a hent, distrujet ur pod-mouezhia\u00f1 e ti-k\u00ear Kanala gant Eloi Machoro, … Ar votadeg a voe hep ar ganaked! Daoust d’ar moustrerezh trevadennel taer (Toullbac’het degado\u00f9 a stourmer kanak) e kendalc’h ar c’habalerezh evit an Top 84. Brema\u00f1 e vez goulennet ivez leuskel da vont ar stourmerien \u00ab\u00a0Digor eo Chase ar c’hanak\u00a0\u00bb<\/strong><\/p>\n Ar Stad c’hall hag an trevadennerien, tapet berr, a zibab mont gant ar feulster. Tu a oa lenn war mogerio\u00f9 Noumea luganio\u00f9 evel \u00a0\u00bb Colon prend ton fusil \u00a0\u00bb pe \u00ab\u00a0Caldoche aux armes\u00a0\u00bb .. hag d’ar 5 a viz Du 1984 e voe lazhadeg Hienghene: 10 kanak drouklazhet en o zouez daou vreur da Jean Mari Tjibaou. An torfedourien a vo didamallet e 1986! \u00ab\u00a0Digor Ha ne ra nemet kregi\u00f1 : Evit ar gouarnamant gall, evit trevedennerien zo eo dav enulli\u00f1, Evit ar wech kenta\u00f1 abaoe Brezel an Aljeria e vo staliet ur stad a zifrae hag ar c’heulfe, hag ar gazetenn c’hall Liberation da embann d’an 8 a viz Mae 1985 \u00a0\u00bb Les Caldoches traquent les Kanaks\u00a0\u00bb: Razhadego\u00f9( ratonnades), drouklazho\u00f9, tanio\u00f9-gwall tiez kanaked, balc’hadenno\u00f9…<\/p>\n E 1986 e teu en-dro an tu dehou e penn d’ar Stad C’hall hag hema\u00f1 da glask sioulaat an Etre 1984 ha 1988 e voe graet berzh gant an FLNKS en etrevroadel . Soutennet eo brema\u00f1 gant luskad ar broio\u00f9 di-steudet; An ONU da embann ar gwir da Ganaki da veza\u00f1 emren ha dizalc’h.<\/p>\n Brezel an Aljeria e bihan<\/strong><\/p>\n Dismega\u00f1set gant Bro C’hall met anavezet gant an ONU ne oa ket tu enebi\u00f1 ouzh an arme gall staliet ha niverus war o enezenn e vo dibabet stourm ingal ha dizehan dre stourmadenno\u00f9 arouezel. Ar stourm evit an dizalc’hidigezh a yeas ivez, evel forzh peseurt stourm dieubi\u00f1 broadel e vefe , war du an etrevroadel. Istor lazhadeg mougev Ouvea e miz Ebrel 1988 a zo da veza\u00f1 priziet diwar an elfenno\u00f9-ma\u00f1: ur strourm arouezel evit boykot an dilennadego\u00f9 aet da lazhadeg trevadennel gant skoazell an arme gall.<\/p>\n D’an 22 a viz Ebrel e voe aloubet archedi Ouvea gant broadelourien Kanak. An tenn fuzuilh kenta\u00f1 a voe gant un ofiser gall eus ar \u00ab\u00a0garde civile\u00a0\u00bb hag a lazhas ur stourmer kanak. Diwar neuze er fuzuilhadeg e voe lazhet pevar archer gall … ( ha n’eo ket dre gontell evel ma voe embannet gant Jacques Chirac er radio an deiz-se!) . 16 archer a voe graet prizoniad ha skoachet er mougevio\u00f9 Ouvea.<\/p>\n Kerkent e voe lusket ur gwezhiad milourel \u00a0\u00bb Victor\u00a0\u00bb da anv: 270 soudarded kaset war blas, nac’h e vo kevraouet un emglev, nac’het an hanterourien, jahinet evit gouzout e pelec’h e oa ar c’huzhadenn…19 kanak a vo lazhet ha daou soudard gall ivez, ar re gloazet a vo jahinet , ur c’hanak fuzuilhet e tro-kein… Ministr gall an armeo\u00f9, Jean Pierre Chevenement, a vo rediet da embann, en ur c’hina\u00f1, \u00ab\u00a0…e oa bet oberenno\u00f9 hinienell zo kontrol da lezenno\u00f9 ar brezel met ne oa ket awalc’h evit saotra\u00f1 enor an arme gall \u00ab\u00a0.<\/p>\n \u00ab\u00a0Trec’h-arme\u00a0\u00bb an trevadennour gall e Ouvea a guzh e gwirionez ur faezhidigezh bolitikel. An FLNKS a gendalc’h gant e luganio\u00f9 a dizac’houriezh, gant e strategiezh a stourm darsavel, ama\u00f1 hag ahont. War an dachenn etrevroadel , e vo kunujennet Bro c’hall : ar Vroio\u00f9 tro-dro, Samoa, Papoua Ginea-Nevez, Fidji … a c’houlenn e vefe un enklask etrevroadel hag a vo savet gant an ONU .<\/p>\n D’an 8 a Viz Mae 1988 e voe obido\u00f9 ar stroumerien kanak lazhet e Ouvea ha Jean Marie Tjibao\u00f9 a gemeras ar gaoz: \u00ab\u00a0Gant Lazhadeg kriz Ouvea e vo kre\u00f1vaet c’hoazh mennerezh ar bobl Ganak. An arc’hadurio\u00f9 evit dizalc’hiezh Kanaki tremeno dreist d’an 8 a viz Mae. An Aotro\u00f9 Po\u00f1s a zo e touesk bezierien pobl Ganak. Spi a zo ganin e vo ambrouget bep noz betek e varv gant damskeud merzherien Ouvea. Da viken e vo daonet. Pedi\u00f1 a ran evit ma yafe d’an ifern.\u00a0\u00bb<\/p>\n Serret e vez bepred an hento\u00f9, ar geriadenno\u00f9, kendalc’h a ra ar chouanerezh darsavel . Bro C’hall, an trevadennerien, ar soudarded a ya d’ar poent-se gant ar reolataat (normalisation) par da hini gouza\u00f1vet gant Pobl Aljerian : Evezhaat monedone ar ganaked, furchadego\u00f9 er geriadenno\u00f9, \u00ab\u00a0rastelladenno\u00f9\u00a0\u00bb, \u00ab\u00a0atersadurio\u00f9 kre\u00f1vaat\u00a0\u00bb ( jahinerezh), preizhadego\u00f9.. D’an 23 a viz Mae 1988 e voe drouklazhet ur c’hanak yaouank, Albert Poaty\u00e9 e anv, gant ar \u00ab\u00a0beredo\u00f9 ruz\u00a0\u00bb deuet da aloubin meuriad Paola e Bec’h war ar stad C’hall eus tu an etrevroadel kenkoulz hag war an enezenn, e voe rediet da glask sioulaat an trao\u00f9. Ar galdoched ivez, a fell dezho gounit amzer , ar pal gante a oa kaout ur strollad kanak a-enep an dizalc’hiezh.<\/p>\n Emglevio\u00f9 Matignon : Ar pal \u00ab\u00a0enframma\u00f1\u00a0\u00bb evit \u00ab\u00a0mouga\u00f1\u00a0\u00bb<\/strong><\/p>\n D’ar 26 a viz Mezheven 1988 e voe sinet ur emglev kenetre an FLNKS , an enepdizac’hourien eus ar RPCR ( rassemblement pour la Caledonie dans la republique) Evit meur a strollad kanak e chom an emglev luziet: Mann ebet diwar-benn ar brizonidi politikel, ken nebeut all diwar goulenno\u00f9 evit diouzhtu ar bobl ganak, met dreist-holl e vez kaset da re bell en amzer termen darevezh an dizalc’hiezh. Goude tri miz a dabut e vo sinet an emglev gant an FLNKS d’an 11 a viz Gwengolo 1988, met hep ar strollad FUKL( Talbenn Unvan Dieubi\u00f1 Kanaki) o terc’hel da lakaat en araok an dizalc’hiezh Ar c’hemperzh nevez a voe chalus awalc’h, pa ne oa houlek ( goulenno\u00f9 diwar tro-kein an emglev, isemglev-kuzh..) ha d’ar 5 a viz Mae 1989 e voe lazhet Jean Marie Tjibabou ha Yeiwene Yeiwene gant ur stourmer eus Ouvea Djubelli Wea…Hema\u00f1 a gave dezha\u00f1 e oa bet gwerzhet pa ne vefe trubardet stourm evit an dizalc’hiezh.<\/p>\n E-kerz kendalc’h an FLNKS e 1990 ha da c’houde e 1991 e vo embannet an disfizia\u00f1s ouzh emglevio\u00f9 Matignon, en ur embannet n’int nemet brizh-emglevio\u00f9 da c’hortoz… Pal sklaer ar Stad C’hall a zo gounit amzer, leuskel an trao\u00f9 da vreina\u00f1, adtapout ar galloud tamm ha tamm en ur gemma\u00f1 al luga\u00f1 a zizalc’hiezh da \u00a0\u00bb gwirio\u00f9 ar poblo\u00f9 henginidik\u00a0\u00bb, ranna\u00f1 ar strollado\u00f9 kenetreze, hag eo gwir e vo komzet gant lod eus an FLNKS muioc’h-mui eus gwirio\u00f9 ar poblo\u00f9 henginidik eget eus dizalc’hiezh adalek an emglevio\u00f9 Matignon… War an dro e klask ar Stad C’hall d’en em ingali\u00f1 gant ar vroio\u00f9 tro-dro d’an enezenn. Digarezio\u00f9 ofisiel ha da heul un digoll a 7 milion dollard goude afer ar Rainbow Warrior kaset d’ar strad gant servijo\u00f9 kuzh Bro C’hall e Zeland Nevez e 1986, Paouezet gant an taolio\u00f9 aesa nukleel e Polinezia e 1996. Lobiing en ONU evit ma ne vefe komzet ken eus dizalc’hiezh ar bobl ganak met eus emrenerezh ur rann-vro…<\/p>\n Emglevio\u00f9 nevez Noumea<\/strong><\/p>\n E 1998, goude dek bloaz a emglevio\u00f9 gant ar stad C’hall e voe poent muzulia\u00f1 ha prizia\u00f1 an \u00ab\u00a0araokadenno\u00f9\u00a0\u00bb. Trec’h a voe ar Stad C’hall gant e strategiezh ranna\u00f1 : Rei\u00f1 bod da lod er frammo\u00f9 stadel nevez, ar re ma\u00f1 o vont gant an trefoedajo\u00f9 politikel, .. E pep dilennadeg adalek 1989 e vo disemglev kenetre ar strollad kanak, ar sindikad broadelour USTKE a yelo kuit eus an FLNKS e 1989 en abeg d’ur mont-a-dreuz politikel! E miz Mae 1998 e voe sinet un emglev nevez . Pal an trevadennerien hag ar Stad C’hall Ugent vloaz goude emglevio\u00f9 Noumea, an RIN ( Unvaniezh an Dizalc’hourien hag ar Vroadelourien) o voda\u00f1 an \u00ab\u00a0Unvaniezh Galedonian\u00a0\u00bb, an \u00ab\u00a0Dynamik Unitaire Sud\u00a0\u00bb ha \u00ab\u00a0Unvaniezh ar sindikadel al labourien hag ar gorvoidi\u00a0\u00bb , da embann: \u00ab\u00a0Al loden vrasa\u00f1 eus ar stignadello\u00f9 n int ket bet kaset da benn, na zoken lakaet e pleustr, abalamour d’an travadennerien, d’an doare luziet ha daouduek an emglev, o leuskel war an dro ar Stad C’hall da goulevia\u00f1 diouzh e interesto\u00f9. Ar pal \u00ab\u00a0adkempoueza\u00f1\u00a0\u00bb el labourio\u00f9 publik pe prevez, en deskadurezh, er yec’hed, er stumma\u00f1..n’eo ket bet tizhet, pell ac’hane. War an dachenn ekonomikel araokadenn ebet, kenderc’hel a ra ar Stad C’hall gant un ekonomiezh trevadennourel, diazezet diwar amzalc’h ouzh ar vro-benn, ouzh Pariz. An deiz hirie an digevatalder kevredigezhel a zo gwasoc’h eget biken evit ar ganaked. An identelezh Ganak n’eo ket anavezet er frammo\u00f9 stadel. An enbroa\u00f1 broudet gant ar stad c’hall en deus graet e vezomp bihannirevek en hor bro… Diwar an holl titouro\u00f9-ma\u00f1 e\u00a0 embann kre\u00f1v an RIN eo ur c’hwitadenn, ul louzenn emglevio\u00f9 Noumea!\u00a0\u00bb<\/p>\n E 2016, e vo nac’het enskiva\u00f1 25 000 kanak war listenn an dilennadego\u00f9 ..Goude manifestadego\u00f9 ne vo aotret nemet 7000 oute da vont da voti\u00f1… C’hwec’h miz araok ar referemdum ec’h embanne Louis Kotra Uregei, prezidant ar Strollad Labourour: Evidomp-ni, keit e vo nac’het bezoud pobl Ganak ne c’hell ket beza\u00f1 ar referendum hini an emsavela\u00f1… An trevadennerien a vo trec’h peogwir ez int nivesuroc’h, peogwir e vez nac’het da ganaked zo mont da voti\u00f1. N’ouzon ket penaos envel ar votadeg met n ‘eo ket ur votadeg evit an emsavela\u00f1!<\/p>\n Gounezet eo bet ar referendum gant an trevadennourien, evit brasa\u00f1 plijadur ar prezidant Macron hag ar bolitikouiren gall eus forzh peseurt tu e vefent ar re-ma\u00f1 o vont gant poe\u00f1sadenno\u00f9 doare \u00a0\u00bb destin commun\u00a0\u00bb pe \u00ab\u00a0le vivre ensemble\u00a0\u00bb … Ne bado ket … Ar Ur gentel evidomp ni Bretoned! Ar gouennlazha\u00f1 dre bobla\u00f1 n’eo ket digoulzet ama\u00f1 kenneubet !<\/p>\n Envel Antrao\u00f9<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Istor diechu an trevadenni\u00f1 Kanaki gant ar c’hallaoued. Penaos gouennlazha\u00f1 dre erlec’hia\u00f1 ar bobla\u00f1s henvroat. Daoust d’ar pezh a vez embannet gant ar gouarnamant gall goude referendum miz Du 2018 eo diskleriet sklaer ez eus eus Kanaked , eus o Broad, eus o youl da veza\u00f1 emren …e Miz Mae 2015 e voe embannet dirak […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1424,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"sb_editor_width":"","footnotes":""},"categories":[45,65],"tags":[],"class_list":["post-1423","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-brezhoneg","category-principale"],"relative_dates":{"created":"2 ans ago","modified":"2 ans ago"},"yoast_head":"\n
\nwar enezenn Kaledonia Nevez. D’an 29 a viz Gwengolo e voe tro Enez ar Pin. Ar pal penna\u00f1 e oa kreski\u00f1 plas an arme gall e Meurvor Habask a-dal d’ar pennholierezh Bro Saoz. N’eo tamm ebet evit kaout un \u00ab\u00a0trevadenn kastiza\u00f1, pe \u00ab\u00a0toull-bac’h\u00a0\u00bb evit dilec’hia\u00f1 galeourien, forbaned pe enebourien politikel en diavaez Bro C’hall, met e gwrionez eo an
\nenebiezh etre an div vro o klask mestronia\u00f1 ar bed a zo penn abeg eus an trevadenni\u00f1 e
\nMeurvor Habask. Ar Vro C’hall a oa he fal diskouez he galloud, he c’hre\u00f1vded, dreist\u0002holl dre an trac’hanta\u00f1 trevadennel. Dont a reas eta Bro c’hall perc’henn war inizi
\nMarkizez ha Tahiti e 1842, Kaledonia Nevez da c’houde evel Wallis ha Futuna …<\/p>\n
\nAustralia bihan gant an disoc’h c’harv evit ar Ganaked par da hini an Aborigened. Raktres trevadenni\u00f1 Maximilien de Las Cazas e 1855 a zo sklaer ken n’eo: \u00ab\u00a0Dav eo deomp digeri\u00f1 frank dorio\u00f9 an enbroa\u00f1 en ur lakaat da gredi\u00f1 e kaver aour e-leiz, kement-ma\u00f1 evit ma vefe sachet war hor trevadenn nevez Meurvor Habask lod eus a ya da glask fortun e douaro\u00f9 saoz tramor.. Lod oute a vo plaouiet! sell aze un afer, n’ez er ket da drevadenni\u00f1 gant kurusted!<\/p>\n
\noa eus Bro C’hall ne oa nemet nebeut a dud oc’h enbroa\u00f1 dioute o-unan. Sanset e oa an
\nenezenn-balc’h da reizha\u00f1 ar galeourien dre al labour. Evit kaout tachenno\u00f9 labour e voe
\ndiberc’hennet an henvroidi, disvountet ha serret er tachenno\u00f9 kloz zo, renet dindan al lezenno\u00f9 anvet \u00a0\u00bb Kod ar genvroadelez\u00a0\u00bb hag a bado betek 1946: Difennet eo oute kuitaat o \u00ab\u00a0gwarezva\u00a0\u00bb , n’int nemet sujidi gante gwir keodedour ebet, .. Ur c’hanak ne c’hell dont er maez eus e \u00a0\u00bb warezva\u00a0\u00bb nemet evit paea\u00f1 tailho\u00f9 pe evit labourio\u00f9 rediet e profit an trevadennerien pe ar rannvro ( lezenno\u00f9 ar 6 a viz Mae 1871 ha 6 a viz Meurzh 1876).<\/p>\n
\ne vo ezhomm muioc’h-mui a vicherourien hag e vo pourchaset tud nevez, prest da labourat evit marc’had-mat tre, eus Asia, eus Europa pe c’hoazh eus inizi Tahiti… An deiz
\nhirie e weler c’hoazh an diseurtegezh kenenel-se en enezenn.<\/p>\n
\ndouar-labour an enezenn, ar peurrest gant an trevadennerien!<\/p>\n
\nan abego\u00f9 ordinal e oa ivez an taol-ma\u00f1 hini non pas mont d ‘ar brezel e Bro c’hall. Ar moustrerezh a voe ken taer, ken c’harv hag e 1878. Adc’hopro\u00f9 evit lazha\u00f1 kanaked aet
\nwar uhelaat 20 lur gall evit ur prizionad, 25 lur evit ur melanezian marv !<\/p>\n
\nda Galedonia Nevez 10 000 \u00ab\u00a0treid-du\u00a0\u00bb. Ne vo a-benn ar fin nemet 2600 oute oc’h en em
\nstalia\u00f1 er Ganaki. E 1970 e embanne Roger Laroque maer trevadenner Noumea e oa ret derc’hel da \u00ab\u00a0blanta\u00f1 gwenn\u00a0\u00bb.<\/p>\n
\nc’hoazh: Ar C’haledonia Nevez, trevadenn a bobla\u00f1, a zo sur-awalc’h er bed a-bezh, diwezha\u00f1 takak trovanel ne vefe ket dizalc’h, e lec’h ez eus tu d’ur vro diorreet enbroa\u00f1 e
\nriezaded (…) Ne c’hell beza\u00f1 lakaet diaes Bro C’hall nemet gant arc’hadurio\u00f9 broadel ar bobla\u00f1s engenidik (…) Dre un enbroa\u00f1 yoc’hek gant gallaoued pe tud eus an DOM e vo tu parea\u00f1 d’an da\u00f1jer-ma\u00f1 (…) A-hir-dermenn ne vo tu tremen e-biou d’an arc’hadurio\u00f9 broadel ar bobla\u00f1s enginidik nemet ma vez ar c’humuniezhio\u00f9-pobla\u00f1s eus diavaez Meurvor Habask muianiverel. Anat eo ne vo efed ebet war niver ar pobla\u00f1s ma ne vez
\nket enbroet en un doare riezhiadel gant merc’hed ha bugale… ( lizher Pierre Messmer da
\nSekretourva stadel evit an DOM-TOM).<\/p>\n
\ngailhenn-nikel a vez tennet eus an douar bep bloaz . Ar mor: Gant ur gorread a 18500km\u00b2 e c’hell ar C’haledonia Nevez kaout ur gorread a 1 740 000 km\u00b2 a Takak Ekonomikel Unwerzh ( Zone Economique Exclusive). Er mor tro\u0002dro e kaver barregezhio\u00f9 pesketa pouezus (to\u00f1s, morvlokenned, chifretez,..). Sanset e vefe ivez e fo\u00f1s ar mor metalo\u00f9 ral ( kobalt, manganez, e stumm nodulo\u00f9).<\/p>\n
\nc’huzh-heol ( USA, Ostralia, Zeland Nevez) da chom ur \u00ab\u00a0vro eus Meurvor Habask\u00a0\u00bb daoust d’an diaesamanto\u00f9 a chom kenetreze ( Rainbow Warrior, aeseio\u00f9 nukleel, …)<\/p>\n
\ne 1977 evit dont da veza\u00f1 Union Progressiste M\u00e9lan\u00e9sienne. Ar bloaz-se ivez ar strollad
\nUnion Cal\u00e9donienne ( bet krouet e 1956) a embann an arc’hadur dizalc’hour hag e voe krouet ivez ar FULK ( Talbenn Unvan Dieubidigezh Kanaki) . E 1979 e voe tro ar strollad sokialour kaledonian (PSC) da vont gant ar memes arc’hadur…<\/p>\n
\ner bobl ganak, ez eas gouarnamant Giscard d ‘Estaing gant deskemmadurio\u00f9 a bep-seurt.<\/p>\n
\nembannet gant ar gouarnamant gall ur raktres a hir-dermen evit un diorenn ekonomikel ha sokial evit ar C’haledonia Nevez. Nac’het e voe gant ar strollado\u00f9 dizalc’hour hag e vo divizet gante mont en darempred gant Poellgorr an Didrevadenni\u00f1 en ONU . Mont a
\nrefont e darempred ivez gant strollado\u00f9 gall PCF ha PS hag e vo sinet kenetreze un diskleriadur evit ar gwir da emsavela\u00f1 e Kaledonia Nevez. Ur wech aet e penn d’ar Stad
\nC’hall, e 1981, e vo , anat eo, ankounac’het an emglev gant Mitterand hag e vignoned an
\ntu kleiz!<\/p>\n
\nDrouklazhadenn Pierre Declercq, e penn an Unvaniezh Kaledonian e 1981. E-pad pevar
\nbloaz e vo manifestadego\u00f9 gant an trevadennerien, manifestago\u00f9 all gant ar ganaked, serret hento\u00f9 zo, sit-ino\u00f9, gouzalc’hio\u00f9… Hep ne vefe taolet pled oute gant ar gouarnamant Mitterand. A-benn ar fin , e 1984, e vo kinniget ur raktres , unan ouzhpenn,
\nanvet Lemoine, evit ur statud nevez evit an enezenn. Hema\u00f1 da veza\u00f1 gwiriekaet dre votadeg. Nac’het e voe gant an FLNSK nevez krouet ha divizet gante ur boykot oberiant
\na-enep ar votadeg, divizet ivez ar pal \u00ab\u00a0Top 84\u00a0\u00bb, da lavarout an dizalc’hiezh evit fin ar bloavezh 1984.<\/p>\n
\nlakaet en toull: Gouzalc’het e vo tiez-k\u00ear Hienghene, Lifou, Ponerihouenn ha Poya e miz du 1984, Gouzalc’het e vo archedi Thio hag Ouvea, serret hento\u00f9 Thio, balc’het e vo isprefed ar ripiblik eus inizi Loyaute…D’an deiz kenta\u00f1 a viz Kerzu e vo staliet gouarnamant Kanaki gant an FLNKS dirak kazetennerien ar bed a-bezh….Ha savet e vo o banniel.<\/p>\n
\neo chase ar c’hanak \u00a0\u00bb eme Jean-Marie Tjibaou !<\/p>\n
\nlazha\u00f1, penn-renerien an dizalc’hourien. D’an 12 a viz Genver 1985 e vo lazhet Eloi Machoro ha Marsel Nonnaro gant ar Gign hag ur c’homando trevadennerien . ( e 1986, e
\nlez-varn an asizo\u00f9 en departamant An Aisne, e vo embannet gant un archer a oa eno, e oa dre urzh a oa bet drouklazhet Eloi Marchoro hag e vignon).<\/p>\n
\ntrao\u00f9. Kinniget e vo raktres Pons e 1986 o kinnig un doare referendum evit 1987.. Galvet e vo d’ar Boykot ur wech c’hoazh gant an FLNKS peogwir e vez nac’het anavezout ar bobl Ganak . Respont ar stad c’hall a voe sklaer: mont gant an tala\u00f1-arme hag e voe kaset da Galedonia Nevez 8000 soudard ( unan evit 7 melanesian) archerien, harzlammerien, crssed…<\/p>\n
\nPwei.<\/p>\n
\nhag ar Stad C’hall. Sa\u00f1set int da groui\u00f1 amveziado\u00f9 evit ur referendum diwar an emrenerezh a-benn 1998. An FLNKS a zo anavezet evit beza\u00f1 derc’houezour ar ganaked hag e vo krouet ter rannvro, div oute renet gant an dizalc’hourien goude dilennadego\u00f9 1989.<\/p>\n
\nvroadel.<\/p>\n
\n\u00ab\u00a0Ebarzhi\u00f1 evit Mouga\u00f1\u00a0\u00bb a voe pal ar c’hallaoued hag an trevadennourien hag a semblante beza\u00f1 tizhet. Kendalc’h a ra ar stad C’hall gant he folitikerezh a bobla\u00f1 ha dont a ra pobl ganak bihanniverel da vat en he bro. War an dachenn ekonomikel ha sokial ne voe adkempouezadenn ebet.. Gwasoc’h marteze. Rannet eo an enezenn e div lodenn: trevadennerien pinvikik tro-dro da Noumea hag ar Ganaked rediet da chom pell oute, da veza\u00f1 evel arlezaded.<\/p>\n
\na zo bepred ar meme hini gounit amzer, evit ne vefe ket ken komzet eus dizalc’hiezh met
\nkentoc’h eus un doare gwirio\u00f9 an dud henginidik. Eus tu ar ganakiz e faot dezho e vefe anavezet ez ofisiel ez eus eus ar Bobl Ganak, ne vefe kaset tud ken e Kaledonia nemet evit voti\u00f1 evit Bro C’hall, hag e vefe diskleriet sklaer ha fraez e vo votadego\u00f9 evit an dizalc’hiezh. Da eil renk an emglev e vez adveneget adarre eo ret rei\u00f1 en-dro an douaro\u00f9 laeret d’ar ganaked, eo ret mat rei\u00f1 en-dro gwirio\u00f9 ha galoudo\u00f9 meret eus Pariz pe Noumea da Ganaki, eo ret da Galedonia Nevez kaout arouezio\u00f9 o terc’hel kont eus ar ganaked ( anv , banniel, kan broadel, arouezio\u00f9 war ar bilhiji-bank, ..). Skrivet e vo an
\nemglev en un doare luziet, forc’hellek ha daouduek, un doare all da enebi\u00f1 ouzh an dizalc’hourien, kement hag e vo gwiraourien oc’h embann tra hag lod all ar c’hontrol !<\/p>\n
\nYaouankiz Kanak a zo en em sevel, ar pezh a zo ur souezh evit ar ganaked oc’h-unan. An trevadennour a zo deuet e Kaledonia Nevez evit an arc’hant aes hag e yelo kuit en-dro kerkent ha ma vo diaes ha diaesoc’h an trao\u00f9 war an dachenn ekonomikel …Ar ganaked a chomo en o bro, hag e teuio o deiz !<\/p>\n